خواجه نصیر، فیلسوف و حکیم تراز اول ایران

منوچهر صدوقی سها در گفتگو با خبرنگار صداوسیما گفت: معروف است که فلاسفه در «درج عاج» زندگی می‌کنند، یعنی از مسائل اجتماعی پیرامون خود غافل‌اند؛ شاید این سخن چندان دور از واقعیت نباشد، اما در تاریخ فلسفه ما دو حکیم تراز اول از این درج عاج بیرون آمده‌اند.

این مدرس و پژوهشگر بیان کرد: اول ابن سینا و دوم خواجه نصیرالدین طوسی که هر دو به صدارت رسیدند.

وی افزود: درباره خواجه در دو ساحت می‌توان سخن گفت؛ ساحت علمی و ساحت سیاسی؛ اگر تنها به جنبه علمی او پرداخته شود، شناخت ناقص خواهد بود.

صدوقی سها با اشاره به عبارات پایانی «الهیات اشارات» گفت: خواجه تصریح می‌کند که شرح اشارات را در سخت‌ترین احوال، در میان تراکم شداید، کدورت خاطر، اشک‌ریزان و در مکان‌هایی که هر آن بیم آتش و عذاب می‌رفت، نگاشته است؛ «ما مضی وقتٌ لیس عینی فیه مقطرا ولا بالی مکدرا».

او ادامه داد: آشنایان با زندگی خواجه این تعبیرات را با ملازمت او با اسماعیلیه و سپس هلاکوخان تطبیق می‌کنند. ازاین‌رو، خواجه از آن دست فلاسفه‌ای است که نمی‌توان او را صرفاً در قالب علمی شناخت.

وی تأکید کرد: خواجه هم فیلسوف است و هم متکلم تراز اول شیعه. به گفته او، کلام پیش از قرن هفتم صناعتی برای حفظ اوضاع شرعیه بود، اما با خواجه و کتاب «تجرید الاعتقاد» موضوع کلام به دریافت حقایق موجودات بر پایه ادله اسلامی تحول یافت.

صدوقی سها تصریح کرد: اهمیت کتاب «تجرید» تا آنجاست که صدها شرح و حاشیه بر آن نگاشته شده و حتی ترتیب مباحث «اسفار» صدرالدین شیرازی با ترتیب مباحث «تجرید» قابل‌تطبیق است که نشان از تأثر عمیق او از خواجه دارد.